ڕق و مێژو؛ بە یادی سەردەشت عوسمان

د. جەعفەر عەلی

 وتەیەکی ئینشتاین هەیە، دەڵێت: “گەردون و گەمژەیی مرۆڤ سنوریان نییە”، ئەو کەسەش بە هۆکاری بیرکردنەوەی جیاواز، نوسین و مومارەسەی ئازادی، بیر لە سەندنەوەی مافی ژیان لە گەنجێک، ڕۆحێکی یاخی دەکاتەوە، جگە لە گەمژەیەکی نێو ئەم ڕوبەری بێ سنورییە شتێکی دیکە نییە. گەمژەی دەرەسنور، بونەوەرێکی دڵڕەقی نێو گەردون و داماڵراو لە هەر بەها و پرەنسیپێکی ئەخلاقی و مرۆیی نەبێت، هیچی دی نییە. سیاسی قین لە دڵ، شعور و گرفتە دەرونییەکانی خۆی دەکات بە بەشێک لە کاروباری گشتی و تێکەڵ بە دەوڵەت و دامەزراوەکانی حکومڕانی دەکات. ڕق و کینە لە کاری حکومڕانیدا، حاڵەتێکی کۆمەڵایەتی و سایکۆلۆژی ئاسایی نییە، بەڵکو جۆرێکە لە نەخۆشی و بەهۆیەوە ژیان و ئازادی کەسانی دی دەکەوێتە بەردەم مەترسی و ئازار و مەرگەوە. ئەوکاتەی گەمژەیی و ڕق تێکەڵ بە دەسەڵات دەکرێن، دەبێت چاوەڕوانی مەترسی گەورە بین، چونکە لە دۆخی ئاوێتەبونی ئەم دوانەدا، سەرجەم میکانیزمەکانی دەسەڵات لە دامەزراوەی ئاساییەوە دەگۆڕێن بۆ ئامرازی سەرکوتکردن، چەپاندن، ئەشکەنجە، زیندان و تیرۆر، دەگۆڕێن بۆ ئامرازی کۆمەککردن بە خنکاندنی ئازادی و بەرهەمهێنانی ڕق و مەرگ. مەترسییە گەورەکەش ئەوەیە، لە وەها دۆخێکدا، قانون، میدیا، لەشکر و کۆی دامەزراوەکانی دیکەیش تێکەڵ بە هەست و مەیلی شەخسی دەکرێن و دەچنە خزمەتی فراوانکردنی ڕوبەرەکانی مەرگ و خوێن، سەرەنجامیش مەرگ و تیرۆر دەبن بە جوانترین دیاری و دەستکەوتی کەسی سیاسی ڕۆچو لەنێو زەلکاوی ڕق و کینەدا. دۆخی تیرۆری سەردەشت عوسمان، ساتەوەختی ئاوێتەبونی ئەم گەمژەیی و ڕق و کینەیە بە دەسەڵات. 

   ڕق لە ناوەوەی دەسەڵاتدا، بە تەنها هەستێکی کەسی ڕوت نییە، بەڵکو ڕێگە و فۆرمێکی بڕیاردانیشە، واتە کاریگەری بەسەر دەوڵەت و چارەنوسی ژیانی هاوڵاتیان و کۆمەڵگەدا دادەنێت. ڕق، کە دەبێت بە بەشێک لە سیاسەت، هەموان دەکەونە بەردەم لۆژیکێکی ترسناک، لۆژیکێک دەتوانێت لە ڕێی پەرچەکرداری نائەقڵانی و زمانی تۆڵەوە، ڕوبەرێکی گەورە لە تۆمەتبارکردن و پیسی و گەندەڵی دروستبکات، چونکە لە ژینگەی ڕقدا، کەسی بڕیاربەدەست بەرامبەرەکەی وەک دوژمن دەبینێت، نەک ڕکابەرێک، بۆیە لەناوبردنیشی لە ڕوی فیزیکییەوە وەک پێویستییەک و ئەرکێک تەماشا دەکات. بەکورتی ڕق، سیاسەت لە ئیداەردانی بەرژەوەندییەوە بۆ گۆڕەپانی شەخسی دەبات، ئەمەش پێچەوانەی سەرەتاییترین مەرجەکانی هەر حکومڕانییەکی سەرکەوتوە، لەبەرئەوەی حکومڕانی سەرکەوتو پشت بە هاوسەنگی، ئەقڵانییەت و توانای کەنارخستنی نەیارەکانی دەبەستێت، نەک وێرانکرن و لەناوبردنیان. 

   کاتێک دڕندەکەی ناوەوەمان کۆنتڕۆڵی ڕەفتار و بڕیارمان دەکات، هەوڵدان بۆ بون بە پۆلیسی مەرگ و تیرۆر وەک دەستکەوت دەبینین. لێرەوە سیاسی ئاڵودەبو بە ڕق نەک دەگۆڕێ بۆ کەسێکی توڕە و مەرگدۆست، بەڵکو بە تیرۆری جەستەیی تێرنابێت و دەست بۆ تیرۆری کۆمەڵایەتیش دەبات. سەردەشت ئەو گەنجە ڕۆژنامەنوسە بو، لەبری جارێک، دوجار تیرۆرکرا، تیرۆرێکی جەستەیی و تیرۆرێکی مەعنەوی و کۆمەڵایەتیش. 
   ڕق، ڕوبەرەکانی بیرکردنەوەی مرۆڤ قفڵ دەکات، وا دەکات بە دو چاوی ساغەوە، کوێر بین و هیچ نەبینین. ڕق، ئەم ڕەگەزە ترسناکەی ناوەوەی مرۆڤە هەر کاتێک کۆمەکت پێکرد، دەتوانێت سەرتاپای بیرکردنەوە، هۆشیاری و ڕەفتارت داگیربکات، بۆیە کاتێک ڕق دەگۆڕێت بۆ دەسەڵات و دەچێتە سەر کورسی بڕیاردانەوە، لەو ساتەوەختەوە هەرزانترین شتێک دەبێت بە خوێنی مرۆڤ، جونکە لە سەرزەمینی ڕقدا، نە خۆر هەڵدێ و، نە سروشت باوەش بۆ جوانییەکانی ژیان دەکاتەوە. 

   ئەوەی سەردەشت عوسمانی بەرەو مەرگ برد، بە تەنها نوسین و کاری ڕۆژنامەنوسی، جوڵە و بزێوییەکانی ڕۆحێکی یاخی پڕلە ژیاندۆستی نەبو، ئەو پەنجە بزۆزانە نەبون، کە هەوڵیدەدا سەر بە ماڵی ستەم و ئەقڵە داخراو و ژەنگگرتوەکانی سیاسەتی کوردیدا بکات، بەڵکو ئەو سەرزەمینی ڕق و کینە خێڵەکییە بو، جگە لە هەڕەشە و خوێن و تیرۆر، بە زمانێکی دی ئاشنا نەبو. زمانی خوێن، ئەو دەبەنگی و داڕمانە ئەخلاقییەیە، ئیگۆکەی گەلێک لە کێشی خۆی قورسترە، ئیگۆیەک، دەخوازێت هەموان لەبەردەمیدا بکەوینە سەرئەژنۆ و وەک کۆیلە و مرۆڤە بچوکەکانی دەوری خۆی، بونێکی پاسیڤی بچوک، بێدەنگ و دۆڕاو بین. 

   کۆمەڵگە ئەوکاتە دەکەوێتە بەردەم مەترسی نابوتبونەوە، کە ڕق دەچێتە سەر کورسی دەسەڵات، کە کینە و خوێن و تیرۆر مێژو دەنوسنەوە. مێژوی مرۆڤایەتی، ژیاری گەلان، لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا، لە نمونەی قوربانیانی ئەقڵی ڕق و کینەی کەم نین، بەڵام ئەوەی لەو مێژوەدا جوان و گەورە ماوەتەوە، ئەو جوانی و ئیرادە بەهێزانەن، کە بونەتە قوربانی دەستی ڕق و خوێن، نەک ستەمکارانی نێو کارخانەی ئەقڵی ئەشکەنجە و تیرۆر.